قَلِيلُونَ « 1 » ، و حال آنكه بر عارف به احوال و اخبار مخفى نيست كه در هر عهد و هر عصر جماعتى كثيره از اعاظم علماى اين طبقه معروف و مشهور بوده‌اند كه هر يك علامهء روزگار و از هيچ‌يك از اعلام علماى مذاهب ذو فنون علوم به اعتراف جمهور قصور نداشته‌اند و مصنفات عاليهء ايشان نيز شاهد عدل بر اين مدعا تواند بود . شيخ فقيه عماد الدين بن كثير شامى شافعى در احوال سال چهار صد و سيزده از تاريخ خود گفته آنچه ترجمهء الفاظ او اين است . در اين سال وفات يافت شيخ روافض « ابن المعلّم » كه صاحب تصانيف در آن مذهب و حامى حوزهء ايشان بود و هميشه در مجلس افادهء او خلق كثير از علماى ساير طوايف نيز حاضر مىشدند ، و از جمله شاگردان او بوده شريف مرتضى « 2 » . و فاضل يافعى در تاريخ خود از وقايع همين سال گفته : « توفى فيها عالم الشيعة ، و امام الرافضة ، صاحب التصانيف الكثيرة المعروف بالمفيد و بابن المعلم ايضا البارع في الكلام و الجدل و الفقه ، و كان يناظر كلّ عقيدة بالجلالة و العظمة في الدولة البويهيّة . و كان كثير الصّدقات ، عظيم الخشوع ، كثير الصلاة و الصوم ، خشن اللباس . و كان عضد الدوله ربما زار الشيخ المفيد عاش ستّا و سبعين و له اكثر من مأتى مصنّف و كانت يوم وفاته مشهودة و شيّعه ثمانون الفا من الرافضة و الشيعة و اراح اللّه منه » انتهى كلامه « 3 » . و متفطّن از كلمهء « اراح اللّه منه » كه يافعى گفته مىتوان يافت كه او و زمرهء اقران او از اهل سنّت چگونه از وجود شيخ عالى مقام در مضيق عجز و الزام و بليّهء تفضيح و اقحام بوده‌اند . و از مناظرات شيخ با علماى اعلام جمهور كه در اخبار و سير مذكور « 4 » ، و در مجلّدى كه خود تدوين فرموده‌اند

--> ( 1 ) . شعراء ( 26 ) 54 . ( 2 ) . البداية و النهاية ، ذيل حوادث سال 413 ه . ( 3 ) . مرآت الجنان ، ج 3 / 199 . ( 4 ) . مناظرات شيخ مفيد ( ره ) در منابع زير وجود دارد : الفصول المختارة كه توسط شاگرد ايشان سيد مرتضى علم الهدى از دو كتاب شيخ به نامهاى « المجالس » و « العيون و المحاسن » به‌گزين شده است ، شاگرد ديگر مفيد نمونه‌اى از اين مناظرات را در اثر خود كنز الفوائد آورده است . از جمله در جلد 2 ، - ص - 210 ، 214 چاپ دار الذخائر و نيز در مجالس المؤمنين ، روضات الجنّات ، تنقيح المقال ، سرائر ابن ادريس حلى ( اواخر كتاب ) .